Universitetlərin fəaliyyəti necə kommersiyalaşsın? – Rövşən Ağayev

Rövşən Ağayev

Təhsil naziri çıxışında universitet və elmi tədqiqat institutlarının innovativ olmağa çalışdığını bildirib və əlavə edib ki, universitetlərin fəaliyyətinin kommersiyalaşdırılması vacibdir.

Qulağa yaxşı gələn cəlbedici fikirlərdir. Gərək bu cür fikirlər bəzi suallara cavab verərək, arxasında rəqəmlər və faktlar göstərilməklə səsləndirilsin. Məsələn, əsas suallardan biri budur: “universitetlərimiz innovativ olmağa çalışırlar” nə deməkdir? Konkret hansı çalışmalar və bu çalışmaların hansı ilkin nəticələri var? İnnovativ olmaq üçün həm də innovasiyalara böyük resurslar xərcləmək lazımdır.

Bazasında resurslar olmayan universitet innovativ ola bilməz

Azərbaycanda hər il “elmi-tədqiqat” maddəsi altında xərclənən 70-75 mln. dolların ən yaxşı halda 7-8 mln. dolları universitetlərin payına düşür. Bazasında nəhəng kadr və maliyyə resursları dayanmayan universitetlər innovativ ola bilməz. Bu gün inkişaf etmiş ölkələrdə inkişaf və araşdırma (R&D) xərclərinin ÜDM-də payı 3-4 faizdir.

Bu xərclərin də ayrı-ayrı ölkələrdə orta hesabla 15-20 faizi universitetlər vasitəsilə xərclənir. Azərbaycanda bütün sektorlar üzrə R&D xərclərinin ÜDM-də payı 0.2 faizdirsə və bunun da ən yaxşı halda onda biri universitetlərin hesabınadırsa, mənzərə tamamən aydın olur.

Universitetlərin fəaliyyəti necə kommersayalaşdırılır?

Bu fəaliyyət üçün ilk növbədə universitetlərin elə məhsulları  olmalıdır ki, iqtisadiyyat üçün bunun dəyəri olsun. Universitetlərin aldığı patentlərin sayı sürətlə artsın,   iqtisadiyyatın işi bu məhsullarsız keçməsin – o zaman universitetlərin fəaliyyəti avtomatik kommersiyalaşacaq.

Beynəlxalq təcrübədən bu məsələ ilə bağlı bəzi maraqlı nümunələrə baxanda durumumuzu və səslənən bəyantların nə dərəcədə reallığı əks etdirdiyini daha aydın görmək olur. ABŞ dünyada elmi-tədqiqata ən nəhəng vəsait yatıran ölkədir. Dünya üzrə bütün xərclərin təxminən 27 faizi bu ölkənin payına düşür.

520 mlrd. dollara yaxın elmi-tədqiqat xərclərinin təxminən 15 faizi  (75 mlrd. USD) məhz universitetlərin hesabına təmin edilir. Amma ABŞ-da bu vəziyyətin yaranmasının səbəbi (motivi) bəyanatlar olmayıb – bünövrəsində ciddi institusional dəyişiklər dayanan mexanizmlərin qurulması olub.

1980-ci ildə ölkədə Bayh-Dole Aktı qəbul edilib. Bu sənədə görə, universitetlərə öz fəaliyyətlərini kommersiyalaşdırmağa imkan verən şirkətlər qurmaq üçün geniş fürsətlər yaradılıb. Sənədin qəbulundan keçən qısa müddət ərzində ABŞ universitetlərinin nəzdində 250 min nəfərədək kontingentin çalışdığı 2000-dən artıq kompaniya fəaliyyətə başladı.

Bayh-Dole Aktının qəbuluna qədər bütün universitetlərin il ərzində qeydiyyata aldırdıqları patentlərin illk sayı 250-ni ötmürdüsə, 1982-c ildə bu rəqəm 1500-ə yüksəldi. Hazırda 5000 ətrafındadır. Yaxud 80-ci illərin sonlarında bütün ABŞ universitetlərinin lisenziya gəlirləri 70-80 mln. dolları ötmürdüsə, indi 2 mlrd. dollara yaxınlaşır. Məhz Bayh-Dole aktı universitetlərin innovativ fəalliyyənin kommersiyalaşdırılmasını instititusionallaşdırdı. Bizdə bəyanatları nəzərə almasaq, bu məqsədlə hansı real addım atılıb?

Rövşən Ağayev

Maraq üçün deyim ki, ABŞ-da iqtisadiyyatda tətbiq olunan ən uğurlu kəşflərinin təxminən 80 faizi məhz universitetlərin hesabına baş verir. Bizdə son 10 ildə universitetlərin fəaliyyətinin nəticəsi olan 10 hansısa yeniliklə hansı mənbədən tanışlıq mümkündür? Və ya son 10 ildə nə qədər patent alınıb və onların hansı hissəsi universitetlərin payına düşür?

Bir vacib məqamı da deyim ki, hazırda dünyada universitetlər 3 təsnifat üzrə sistemləşdirilir: 1.0, 2.0 və 3.0 statusa malik olanlar. 1.0 – bu universitetlərin yalnız tədrislə məşğul olduğunu, 2.0 tədris və araşdırmaların paralel olduğunu, 3.0 universitetdə tədris və araşdırmaların mövcudluğu ilə yanaşı həm də, fəaliyyətinin kommersiyalaşdırıldığını göstərir.

Azərbaycanın təhsil naziri birbaşa 3-cü mərhələdən danışır. Universitetlərin fəaliyyətinin kommersiyalaşdırılmasından. Halbuki hazırda Azərbaycan universitetləri 1-ci mərhələdədir, yalnız tədrislə məşğuldur. İndi bizim qarşımızda 2-ci mərhələ dayanır. Universitetləri tədris və araşdırma mərkəzlərinə çevirmək.

Dünya təcrübəsi göstərir ki, universitetlərin də aparıcı həlqələrdən birinə çevrildiyi elmi-tədqiqat proseslərinin yüksək səviyyəyə çatmadığı ölkədə bilik iqtisadiyyatı qurmaq mümkün olmur. Məsələn, ABŞ-da araşdırma və inkişaf xərcləri Rusiya ilə müqayisədə 10 dəfə çoxdur.

Bunun nəticəsində ABŞ-da “bilik iqtisadiyyatı” məhsullarının ÜDM-də payı 45 faiz, Rusiyada 15 faiz ətrafındadır. Yaxud  yüksək texnoloji məhsulların ölkə ixracında payı Rusiya üzrə 2 faiz, Cənubi Koreyada 27 faizdir. Yeri gəlmişkən, Cənubi Koreya da elmi araşdırma xərclərinin ÜDM-də payına görə, dünyada ən yüksək paya malik ilk 10 ölkə sırasındadır.

Bir məqam çox aydındır: universitetlərin siyasi ideologiya mərkəzlərinə çevrildiyi, inzibati və maliyyə muxtariyyəti almadığı, tələbə və müəllimlərin akademik azadlıqlardan məhrum edildiyi şəraitdə orda tədris bəlkə də olar, amma elm və innovasiya mütləq olmayacaq…

Yazı müəllifin şəxsi mülahizələridir və Abzas.net-in mövqeyi ilə üst-üstə düşməyə bilər.